De ideale bananenaankoop bestaat niet
Arjen Fortuin
NRC-Handelsblad 13 juli 2007
Je kunt betrekkelijk eenvoudig aan een boek zien of het gelezen is: een kromme rug, butsjes op de bladzij- den, misschien hier en daar een streep. Aan mijn exemplaar van Fernando Pessoa’s Het boek der rusteloosheid is zelfs te zien hoe het gelezen is. De eerste twee katernen lijken bijna uit de band naar voren te springen, de bladzijden zijn donkerder dan de rest – allemaal omdat ze zo váák zijn opengeslagen.
Een boek, kortom, dat erbij ligt als een kamer die kort een klein is geslagen tijdens een langdurige worstelpartij. Die begon kort na verschijning in 1990. Veel hoefde ik niet te lezen om bij de lurven gegrepen te worden door deze ‘biografie zonder feiten, [...] levensverhaal zonder leven’ van de hulpboekhouder Bernardo Soares. Hij was een man die wel verlangde te leven, maar daar toch ook voor terugschrok – want je weet niet wat ervan komt. Een man ook met een verlangen om te schrijven, maar die daar toch ook voor terugschrok. Gelezen door een 19-jarige die van geen van beide de volle omvang kon overzien.
Ik las: ‘Wat ons is overkomen, is iedereen overkomen of alleen ons; in het ene geval is het niets nieuws en in het andere geval is het onbegrijpelijk. Wanneer ik schrijf wat ik voel, doe ik dat om de koorts van het voelen te laten zakken.’ En ik wist: dit is speciaal voor mij geschreven. In verrukking sloeg ik het boek dicht.
De volgende dag, zelfde pagina: ‘Waar kan ik voor de rest bij mij op rekenen? Een scherp waarnemingsvermogen en het diepe besef te voelen... Een spits intellect om te vernietigen en het vermogen tot rusteloos dromen...’ Baf! Weer dicht. Zo, verlangend lezend, maar daar ook weer voor terugschikkend, pendelde ik heen en weer in de eerste 30 pagina’s van het boek. Eén keer haalde ik pagina 62. Toen begon ik weer opnieuw.
Eigenlijk maakte ik mee wat de hoofdpersoon van het boek overkomt als hij op een dag de straat op gaat om bananen te kopen. Hij heeft er zin in, maar hij keert onverrichter zake naar huis terug. Bang dat de transactie niet zal beantwoorden aan zijn ideaalbeeld van bananen kopen. De verkoopster zou zich kunnen verspreken, er zou een scheur in de papieren zak kunnen komen.
Pas na vijf jaar wist ik me uit de wurggreep te bevrijden, nadat ik een bundel brieven van Pessoa had gelezen waarin zoveel kinderachtigs zat, dat ik medelijden met hem kreeg, een compassie die zich uitstrekte tot zijn alter ego in Het boek der rusteloosheid, dat ik in bewondering en op redelijke snelheid uitlas. Een prachtig boek, zo bleek. Maar gewoon prachtig.