Heteroniemen

Literaire alter egos waren polulair bij vroeg twintigeeuwse schrijvers:
Pound had Mauberley, Rilke had Malte Laurids Brigge, en Valéry had Monsieur Teste.
Maar niemand ging zover als Pessoa.

Zijn literaire alter egos noemde hij geen pseudoniemen – een andere naam voor het eigen ik – maar Heteroniemen – een eigen naam voor een ander ik.
De schrijver is daardoor niet alleen niet te identificeren met de verteller of de hoofdpersoon van zijn gedichten en verhalen maar zelfs niet met zichzelf.
Zijn twee belangrijkste preheteroniemen drukten zich uit in het Engels. Charles Robert (oftewel ‘C.R.’) Anon, de ondertekenaar van brieven en gedichten die naar Durbans belangrijkste krant werden opgestuurd, werd gevolgd door de nog productievere Alexander Search, naar verluidt de auteur van haast tweehonderd gedichten. Search verscheen ongeveer een jaar nadat Pessoa naar Lissabon terugkeerde, in 1905, om daar een letterenstudie aan te vangen. Hij bedacht andere pre-heteroniemen, onder meer een Fransman, Jean Seul.
Veelzeggend toevallig is het gegeven dat ‘pessoa’ in het Portugees ‘persoon’ betekent. Naar die persoon is de schrijver Pessoa van jongsaf aan op zoek gegaan.

Elk van de Heteroniemen vormen een drama en tezamen vormen zij weer een ander drama. Hij vergeleek zijn Heteroniemen met de personages van Shakespeare.
Pessoa deelde met de symbolisten een grote bewondering voor Hamlet omdat Shakespeare erin was geslaagd dat personage te verzelfstandigen en het toneel eigenlijk niet nodig had, Hamlet kon bestaan in de monoloog.

Uiteindelijk bleven alle Heteroniemen afsplitsingen van Pessoa zelf.
Dat was zijn tragiek, schrijft Willemsen in "Het ik als vreemde": de wensdroom een ander te zijn, kon niet uitkomen.
Maar, schrijft Willemsen, wellicht ligt de grote waarde van dat werk 'juist ín die mislukte verlossing, (. . .) het besef van de onmogelijkheid het leven te leven'.

lees ook de weblog van Marijn

Ricardo Reis

Met Ricardo Reis poogde Pessoa het denken te negeren (stoïcijns te blijven). Ricardo Reis, het enige heteroniem dat ouder is dan Pessoa, is geboren 19 september 1887 te Porto. Reis, opgevoed op een jezuïetencollege, classicus, intellectueel, medicus van beroep, woont, vanwege zijn monarchistische sympathieën, sinds 1919 als balling in Brazilië.

Reis beziet het leven van een afstand, stelt het niet in vraag, vindt dat het nietszeggend is. Reis is een moderne heiden die aanmoedigt de dag te plukken en het lot berustend te aanvaarden. Hij vindt het wijs niet te zoeken, omdat de zoeker in alles de afgrond en in zichzelf de twijfel vindt. In die zin heeft Reis heel wat gemeen met Alberto Caeiro. In zijn denkstijl heeft hij meer gemeen met Fernando Pessoa's constante rationaliteit en melancholisch verdriet door de vergetelheid der dingen. Het heteroniem is onder meer door de Portugese schrijver José Saramago verwerkt in zijn Het jaar van de dood van Ricardo Reis.
Reis beschouwt zijn spirituele leven als beperkt en gelooft niet dat het ware geluk bereikt kan worden. Hij houdt een stoïcijnse filosofie aan, die onder meer het vermijden van pijn, het streven naar rust en kalmte en bovenal het vermijden van extreme emoties omvat. Reis heeft een eerder cerebrale poëzie, met voorbedachte rade en structuur en een bijzondere aandacht voor het correcte taalgebruik. In zijn poëzie zijn de voornaamste thema's de korte duur van het leven, de ijdelheid van welvaart en gevecht, het genot van eenvoudige pleziertjes, het geduld in kwade momenten en het vermijden van extremen. Reis blijft tot 14 dagen voor Pessoa sterft leven.
Lees meer in artikel 'Wees koning van jezelf' van Aleid Truijens uit de Volkskrant 27 december 2002.
Lees ook op weblog van Hypokeimenon

Alberto Caeiro

“Elk van hen (heteroniemen) vormt een soort drama; en alleen te samen vormen ze weer een ander drama. Alberto Caeiro die men aanneemt te zijn geboren in 1889 en gestorven in 1915, schreef gedichten met één, zeer bepaalde oriëntering. Hij had als leerlingen – voortgekomen, als zodanig uit verschillende aspecten van die oriëntering – de beide anderen: Ricardo Reis, die geacht wordt geboren te zijn in 1887, en die in dat werk de intellectuele en heidense kant afbakende en stileerde; Álvaro de Campos, geboren in 1890, die daarin om zo te zeggen de gevoelsmatige kant afbakende, door hem sensationistisch genoemd ...”
[Fernando Pessoa]

Alberto Caeiro werd op 16 april 1889 te Lissabon geboren, en overleed in die stad aan tuberculose in 1915. Zij leven echter heeft zich vrijwel geheel afgespeeld op een landgoed in Ribatejo. Alberto Caeiro was een simpele landman. Aan godsdienst en filosofie had hij een broertje dood, en aan dichters die in een zonsondergang meer zien dan een zonsondergang al helemaal.
Verbeten levert hij commentaar op symbolistische dichters, mystici en filosofen die iets áchter de dingen zoeken, en op de 'mensenvriend' die het lot der arbeiders beklaagt.
'Laat hen zijn zoals ik', hoont hij, '- zij zullen niet lijden.'
Voor Caeiro bestond alleen buitenkant. Kijken was hem genoeg.
Mijn blik, blauw als de hemel,
Is kalm als water in de zon.
Zo is hij, blauw en kalm,
Omdat hij niet onderzoekt en niet verbaasd is. .
Hij schreef poëzie zo helder als een druppel water, stevig als een rots, en gewoon als een brood. Een bloem was voor hem een bloem.

Caeiro 'verscheen' aan Pessoa in maart 1914.
In tien dagen schreef hij 24 gedichten onder dit heteroniem. Op deze berustende landman projecteerde Pessoa zijn hoogste ideaal: niet-denken en niet-voelen, precies wat hem onmogelijk was. Caeiro schreef in vrije, onregelmatige verzen en was de leermeester van de andere drie dichters.Hij wil alles zien alsof het voor de eerste keer is.
Caeiro publiceerde in Pessoa's tijdschrift, maar er kwamen alleen maar juichende reacties van andere Heteroniemen.

Dit is misschien mijn laatste levensdag.
Ik heb mijn rechterhand geheven en de zon gegroet,
Maar niet gegroet om haar vaarwel te zeggen.
Het was ten teken dat ik blij was haar nog steeds te zien, meer niet.




Antonio Tabucchi, een van Pessoa's vertaler gelooft dat Reis in ballingschap is gestorven eind 1935. De schrijver Jose Saramago speculeert dat Reis een jaar later in Lissabon onder verdachte omstandigheden in Lissabon is overleden.
De gedichten van Caeiro vinden we terug in 'De hoeder van kudden', de bundel met zijn jongste gedichten, die Caeiro zelf 'zijn jeugdzonden' noemde, de bundel 'De herder verliefd' en zijn 'Onverzamelde gedichten'.

lees ook op de weblog van hypokeimenon

Alvaro de Campos

Álvaro de Campos, geboren 15 oktober 1890, 13.30u, te Lissabon, is de meest kosmopoliete van de vier: hij heeft gereisd, onder meer naar het Nabije Oosten, heeft gestudeerd en gewerkt in Glasgow, leeft als scheepsbouwkundig ingenieur in ruste te Lissabon. Campos schreef in vrije, onregelmatige verzen.
Met Alvaro de Campos wilde Pessoa het denken vervangen door zijn tegendeel, het voelen (‘Ik wil alle deuren openen en op alle wijzen’). Alvaro de Campos wil alles voelen op alle wijzen in een even hulpeloze als hopeloze drang tot zelfvernietiging.
Zijn sensationisme bestaat uit vier grote oden (waaronder Ode maritma — Ode van de zee ; 1915).
De latere Alvaro uit een gevoel van verbijstering tegenover de absurditeit van het leven, de onmogelijkheid van de werkelijkheid, de angst voor het mysterie en de nog grotere angst dat dit mysterie ooit verwoord of verbeeld zou worden.
Hij wordt de dichter van het Niets, dat vooral in het bekende Tabacaria (Sigarenwinkel) naar boven komt:
"Ik ben niets / Ik zal nooit iets zijn / Ik kan ook niet iets willen zijn / Afgezien daarvan koester ik alle dromen van de wereld."

Lees ook de weblog van Hypokeimenon

Bernardo Soares

Pessoa schreef zelf over Soares: ' Het is een semi-heteronym omdat hij een ander is dan ik, maar een ander die niet zozeer verschillend is an mij, dan wel een verminking van mijn persoonlijkheid. Ik ben het, zonder het verstand en de affectiviteit.
Toch lijkt het erop dat Soares het ideaal van Pessoa tracht te verwerkelijken: afstand te doen van een biografie.
Soares, wiens leven zich afspeelde in de Rua des Doadores in het hart van Lissabon, heeft één boek geschreven. Het boek der rusteloosheid. Vooraan in dit boek schrijft Soares: 'In deze indrukken, die geen samnehang hebben noch beogen te hebben, vertel ik onverschillig mijn biografie zonder feiten, mijn levensverhaal zonder leven. Het zijn mijn Bekentenissen en als ik daarin niets zeg komt dat doordat ik niets te zeggen heb.