Tijdsbeeld

Politiek
Portugal was in de 19de eeuw een constitutioneel monarchie met een vrij liberale grondwet. Van de uitwerking kwam in de praktijk weinig terecht. De bevolking op het platteland leefde in vrijwel feodale omstandigheden en in grote onwetendheid. Financiële schandalen van regeringsleiders, onwil en onmacht van de leidende kringen om de situatie te verbeteren, en politieke wantoestanden in Afrika brachten de monarchie in diskrediet. Portugal bouwde in de tweede helft van de 19de eeuw een groot koloniaal rijk op in Afrika. Maar in conflicten met machtiger mogendheden trok het land steeds aan het kortste eind. In 1878 werd de Republikeinse Partij opgericht In 1908 werden koning Carlos I (1889-1908) en de troonopvolger gedood na een aanslag van republikeinen. De jonge Emanuel II moest na een militaire rebellie en volksopstand in 1910 de wijk nemen naar Engeland. Dezelfde dag werd de republiek uitgeroepen en Teófilo Braga werd de eerste president. De Republiek Het nieuwe regime bracht geen politieke stabiliteit. De financiële problemen, het analfabetisme, de economische en sociale vraagstukken bleven bestaan. Van 1910 tot 1926 telde Portugal niet minder dan 44 regeringen, maakte het land twintig staatsgrepen mee en wisselde het twaalf maal van president.

De vraag naar het bestaan van het menselijk individu met een autonoom gevoels- en gedachteleven is een vraag die samenhangt met de ontwikkeling van de wetenschap.
Griekse geleerden als Aristoteles (384-322 v. Chr.) en Ptolemaeus ( 160 na Chr.) stelden zich de aarde voor als centrum van het heelal.
In de middeleeuwen vertrouwden de mensen bijna volledig op de kennis van de Grieken en op Bijbel.
In de opvatting van de platonisten en de kerkvaders is de geschiedenis een lineair proces, van een begin naar een eindpunt. In de christelijke terminologie: van een Schepper naar een Laatste Oordeel.
De Pruisische sterrenkundige Copernicus (1473-1543) toonde aan dat niet de aarde maar de zon centraal stond in de kosmos.
Darwin (1809-1882) veroorzaakte met zijn evolutieleer een wezenlijke bijstelling van het menselijk zelfbeeld en daarmee de kijk naar de werkelijkheid. De evolutieleer heeft de mens beroofd van zijn zekerheid in God, zijn Schepper.
Niet God maar de struggle for life werd door Darwin gezien als de drijvende kracht achter het ontstaan en het veranderen van soorten, van de mens.
De Freudiaanse (1856-1939) psychologie heeft onze autonome lotsbeschikking als illusie ontmaskerd.

Rond de eeuwwisseling ontstaat er hernieuwde belangstelling voor de Griekse geest en het Griekse schoonheidsideaal in heel europa: objectief, heidens, antichristelijk.
Couperus ( Xerxes), Oscar Wilde, Gustave Moreau (Orpheus en de dood van Orpheus) Strauss ( Elektra), Debussy, Satie (Socrate), Ravel, Strawinski, Picasso en Cocteau. In ons leven tallozen;
ik weet niet, als ik denk
of voel, wie denkt of voelt
ik ben de plaats slechts waar
gevoeld wordt of gedacht.
Ik heb meer dan een ziel
meer ikken dan mezelf.
Ricaro ReisDe humus voor Pessoa was het symbolisme, een van de meest complexe bewegingen in de Europese cultuurgeschiedenis.
Dit symbolisme vormt een artistieke brug tussen Plato en psychoanalyse, en als zodanig van rechtstreeks belang voor Pessoa's wereldbeschouwing.
Bij Baudelaire, maar vooral bij de symbolisten die na hem kwamen, viel het geschreven woord niet langer samen met het "empirische ik", de biografische, in sociale werkelijkheid levende persoon van de kunstenaar.
Bij veel symbolisten heeft dit geleid tot ontkenning of desintegratie van de eigen identiteit (on me pense of je suis un autre - Rimbaud).
Het autobiografische is een onmogelijkheid. Men had het dan ook over de ontmenselijking van de kunst.
Niet toevallig viel deze beweging samen met de snel groeiende populariteit van de psychoanalyse.

Het modernisme
Deze stroming loopt van het begin van de twintigste eeuw tot de jaren veertig en concentreert zich voornamelijk rond de Europese letterkunde.
In Europa is het modernisme mede door de evolutietheorie van Darwin ontstaan als een reactie op de werkelijkheidsvoorstelling van het realisme.
Verschillende kunstenaars vragen zich niet zozeer af hoe de werkelijkheid moet worden voorgesteld, maar eerder wat erover te zeggen valt. Volgens de modernisten kan die niet objectief worden weergegeven omdat iedereen de hem of haar omringende 'moderne' wereld anders ervaart en interpreteert.
Toen het Portugees modernisme ontstond in de jaren 1914-1915 met Mario Sa Carneiro en José de Almada Negreiros moest de intelligentsia van die tijd niet veel hebben van het geloof in het algemeen en van het katholocisme in het bijzonder.
In Frankrijk probeert Guillaume Apollinaire de complexiteit van het moderne leven te vatten met behulp van taal.

De populariteit van de ideeën van Freud leidt er toe dat zelfs het 'ik', zoals het lyrische 'ik' van de romantiek, waar de uitdrukking van de verbeeldingskracht van de auteur centraal staat, geen eenheid meer vormt.
Freud splitst het 'ik' in een bewust en een onbewust subject.

In de literatuur manifesteert die 'gespletenheid' zich onder andere in gedichten waarin associaties en gedachten door en langs en achter elkaar worden gepresenteerd. Elke vorm van samenhang is verdwenen.
Het modernisme legt de nadruk op de subjectieve beleving, op de ervaringen van het menselijk individu met een autonoom gevoels- en gedachteleven. Pessoa was een bekend figuur in de Portugese wereld van het modernisme.

Deze beweging heeft in verschillende landen een andere benaming gehad. In Catalonië heet de stroming Modernisme, in de rest van Spanje Modernismo, in Frankrijk en België Art Nouveau en in Duitsland Jugendstil. In Nederland is deze stroming ook onder de naam Jugendstil bekend.

Ook nu is het weer actueel om ons met de waarneming bezig te houden, dit laat o.a een artikel uit NRC van 02-10-2004 zien.