Vertaald over Pessoa

De fictie vergezelt mij als een schaduw

Michaël Stoker gaat in dit boek dieper in op Pessoa's leven en werk. Stoker bespreekt de complexiteit die voortkomt uit Pessoa's beroemde gebruik van 'heteroniemen' en staat uitgebreid stil bij zijn zelden becommentarieerde proza. Een grote rol is weggelegd voor het Boek der rusteloosheid, een bundeling prozateksten van Pessoa's semi-heteroniem Bernardo Soares. Aan de hand van dit werk schetst hij de leefruimte die Soares en zijn schepper Pessoa deelden: een afgrond die de werkelijkheid van alledag scheidt van de wereld van de droom. Voor dit boek had de auteur toegang tot de Pessoa-archieven in Lissabon, waardoor het tevens enkele niet eerder gepubliceerde en vertaalde teksten bevat. Stoker schenkt uitgebreid aandacht aan Pessoa's proza, dat nooit eerder echt is onderzocht, zelfs niet door Portugese onderzoekers.

O Lissabon, mijn thuis

Het Oog in 't Zeil Stedenreeks 3 Samengesteld door August Willemsen & Marcel van den Boogert
De letterkundige opstellen - van o.a. August Willemsen, J. Rentes de Carvalho, Harrie Lemmens en Arie Pos - worden afgewisseld door beschouwingen over de mysterieuze kunstverzamelaar Calouste Gulbenkian, over azulejos, de typisch Portugese tegels, en over de fado, de niet minder typische Portugese liedkunst. Bovendien bevat O Lissabon, mijn thuis, naast bijzondere foto's en schitterende tekeningen van Frits Müller, een schat aan vertaalde teksten van Camões, Pessoa, Mário de Sá-Carneiro en José de Almada Negreiros.

Een directe weg naar het lezen van Fernando Pessoa

Dit Pessoaboek in de serie 'Een directe weg tot het lezen van' bevat gedichten beoogt het werk van Pessoa in de originele taal toegankelijk te maken, ook voor hen, die het Portugees (nog) niet beheersen. Ter wille van deze liefhebbers van grote poëzie bevat het boek alle hulpmiddelen, benodigd voor het volledige begrip van de oorspronkelijke tekst. Niet alleen worden alle gedichten begeleid door een woord-woordvertaling, ook taalkundige opmerkingen, verwijzingen naar een in het boek opgenomen korte grammatica, alsmede een woordenlijst geven de lezer steun om tot volledig begrip van het origineel te komen. Ten slotte vindt men van alle opgenomen gedichten de vertalingen van de hand van August Willemsen. Op een bijgevoegde CD worden de gedichten op adequate wijze ten gehore gebracht.

De wereld van Fernando Pessoa

In deze biografie ontrafelt Angel Crespo de vaak door de schrijver zelf gecreëerde mythes en slaagt hij erin een boeiend en helder beeld te scheppen van een der meest complexe figuren uit de wereldliteratuur.
Angel Crespo is een vooraanstaand Spaans dichter, criticus en vertaler. Hij vertaalde onder andere Dante en Pessoa. Zijn biografie van Pessoa is de eerste die buiten Portugal geschreven werd.

De revisor - 1983

Fernando Pessoa, Kruiswegstaties VI, X, XI, XIII/Initiatie/In de schaduw van de berg Abiegno/O, alles is symbool, gelijkenis/In deze wereld van vergetelheid/Bij het graf van Christian Rosencreutz, vertaling: August Willemsen [poëzie] p. 64 August Willemsen, De kennis-crisis bij Femando Pessoa [beschouwend proza] p. 68

De wereld van Pessoa

Begeleidend boek bij de tentoonstelling Europalia 91 die het leven toont van Pessoa, de verschillende aspecten van zijn oeuvre, de plaats die hij inneemt in het Europese modernisme. Maar ze toont ons ook de manier waarop dit oeuvre een mythe werd, via de productie van een imaginaire wereld, waarvan de densiteit talrijke aspecten van de hedendaagse westerse cultuur doorloopt.

Het ik als vreemde

August Willemsen, vertaler en kenner van het werk van Pessoa, biedt in dit essay een verhelderende kijk op het leven en werk van Pessoa. De extreme vorm waarin Pessoa zijn heteronymie heeft doorgevoerd blijft intrigeren en roept nog steeds vragen op als: wie zijn de heteroniemen? Waarvoor staan ze? Was de reden voor hun ontstaan van culturele, biografische, artistieke of psychische aard? Willemsen behandelt deze vragen uitvoerig, na eerst een korte levensschets van pessoa te hebben geschilderd.

Vertaald van Pessoa

• Heimwee naar vereeuwiging - Pessoa
• Het boek der rusteloosheid - Soares
• Boodschap - Pessoa
• Gedichten
• De Stoicijn - Baron van Teive
• Het uur van de duivel
• De Anarchistische bankier - Pessoa
• Oden - Ricardo Reis
• Herostratus - Pessoa
• De hoeder van kudden - Alberto Caeiro
• Brieven 1905-1919
• Liefdesbrieven 1920/1929-1932
• Brieven 1921-1935
• Gedichten 1913-1922 - Alvaro de Campos
• Gedichten 1923-1935 - Alvaro de Campos
• Bloemlezing

Heimwee naar vereeuwiging

De bundel bevat de 35 Engelse sonnetten waarmee Fernando Pessoa, nog voordat hij ook maar een woord in het Portugees publiceerde, in 1918 debuteerde.
In deze tweetalige editie zijn de interessantste overblijfselen (deels geschreven onder heteroniemen als Alexander Search en Charles Robert Anon) van de Engelstalige Pessoa bijeengebracht.

De 35 sonnetten, die hij in 1918 voor eigen rekening in een kleine oplage liet drukken, alsmede een selectie van andere korte gedichten werden vertaald door Maarten Asscher, die tevens een nawoord bij de uitgave verzorgde. De langere gedichten, Bruiloftsdicht en Antinoüs, zijn van de hand van August Willemsen, de in 2007 overleden grote Pessoa-vertaler.

Geen van deze Engelstalige poëzie, die drie delen in zijn verzameld werk beslaat, is eerder in het Nederlands uitgegeven.

Liefdesbrieven 1920/1929-1932

Cartas de amor- liefdesbrieven

Ofélia Queiroz (1900 - 1986) was het enige personeelslid van de weinig succesvolle onderneming van een neef van Fernando waar zij hem ook voor het eerst ontmoette. Ze werden verliefd, maar door de strenge zeden van die tijd konden ze elkaar nauwelijks ontmoeten en stonden ze vooral via brieven met elkaar in contact. Hun briefwisseling is nu voor het eerst in het Nederlands vertaald. De Nederlandse uitgave is opgedeeld in twee delen.
Ze omvat allereerst de brieven uit 1920, in welk jaar Fernando uitzonderlijk genoeg alleen aan Ofélia schreef.
Daarnaast omvat ze de brieven die Fernando en Ofélia met elkaar uitwisselden tussen 1929-1932 en die vooral bestaan uit de brieven van Ofélia.
Naast de brieven is ook de biografische notitie 'Fernando en ik' opgenomen, geschreven door Ofélia
De brieven zijn literair gezien niet interessant maar laten ons toch een gepassioneerde Pessoa zien.
Alvaro de Campos schrijft:

lees blog Achille van den Branden
lees recensie van Ger Groot NRC-Handelsblad 15 september 2005

Brieven 1905-1919

Ofschoon ik voortdurend naar mij op zoek ben, ben ik nochtans bang me te vinden, om niet de kans te lopen dat ik ontdek een ander te zijn', aldus Fernando Pessoa in een brief van 8 april 1913 aan Mário Beirão. Het is een van de mooiste zelfdefinities uit zijn gehele oeuvre. Daarbinnen neemt het epistolaire een niet onbelangrijke plaats in. Pessoa heeft vele brieven geschreven, in zeer uiteenlopende registers, ook in dit eerste brievendeel dat ternauwernood vijftien jaren beslaat. Daar is allereerst de nog jonge Pessoa (van het laatste jaar in Zuid-Afrika tot de eerste jaren in Portugal) die zich behalve van zijn studentikoze en burleske kant ook al laat zien als iemand met een neiging tot verdubbeling en mystificatie. Dan volgt in drie jaar (1909-1912) een verbazingwekkende sprong naar volwassenheid, een periode waarin hij intensief omgaat met de literaire groep van de 'renascentes'. Vanaf 1914 wordt de correspondentie in toenemende mate beïnvloed door de explosie van heteroniemen die dat jaar plaatsvindt. Zo wordt Pessoa dank zij zijn heteroniem Álvaro de Campos een publiekelijk bekende figuur, maar het is ook dank zij Campos dat Pessoa de moed vindt zich te profileren als leider van de nieuwe literaire beweging, het 'Sensationisme'. Pessoa schrijft in die periode, tot 1916, enorm veel brieven. Dat verandert met de door hem zeer betreurde dood van zijn vriend Sá Carneiro. Het aantal correspondenten neemt dan gevoelig af en hij begint zich langzaam op te werpen als opstoter van Portugal in internationaal cultureel perspectief. Een enorme cesuur valt in 1920, wanneer hij met Ofélia begint te corresponderen, een jaar waarin hij met niemand anders meer schrijft. Deze brieven zijn, zoals het overgrote deel van Pessoa's werk, vertaald door de trefzekere hand van August Willemsen, die het geheel voorziet van commentaar.

lees recensie van Ger Groot NRC-Handelsblad 16 september 2005

Brieven 1921-1935

Na zijn tragische relatie met Ofélia stort Fernando Pessoa zich in allerlei tot mislukken gedoemde zakelijke avonturen. Dan volgt nog een persoonlijk drama: de dood van zijn moeder in 1925. Pessoa, voor wie zijn moeder alles was, raakt ten prooi aan een zenuwinzinking. In de laatste tien jaar van zijn leven overheerst de vertwijfeling in Pessoa's literaire stem, maar wel proeft hij de voldoening van groeiende erkenning voor zijn grootse oeuvre. Zijn literaire productie neemt een hoge vlucht. Deze door August Willemsen elegant vertaalde brieven uit de laatste periode van Pessoa's leven tonen een geniale, antidemocratische literator, die worstelt met het sociale masker dat hij zichzelf uit zelfbescherming heeft aangemeten. Pessoa's boeiende correspondentie toont dat hij, auteur van een aantal van de mooiste Portugese zinnen ooit, een dromer was die de wereld in wilde, maar daarvan werd weerhouden door zijn zelfgeschapen masker.

lees recensie van Ger Groot NRC-Handelsblad 16 september 2005

Het boek der rusteloosheid

Het boek der rusteloosheid is geschreven door de hulpboekhouder Soares, die in hoge mate met Pessoa zelf samenvalt. Soares heeft zijn kantoor in de baixa van Lissabon waar Pessoa zelf grotendeels zijn leven doorbracht.
Het is het enige grote prozawerk van Pessoa.
Een biografie zonder tijdsverloop, geschiedenis of ontwikkeling. Op het kantoor gebeurt hetzelfde, in de buitenwereld gebeurt er hetzelfde,de boekhouder heeft geen omgeving en in zijn boek tracht hij steeds hetzelfde: zijn identiteit ontdekken. Hij gaat daarbij van zichzelf uit en komt, via zichzelf weer bij zichzelf terug.
De waarnemeningen die hij beschrijft zijn zonder meer prachtig om te lezen. Soares is een meester van de beschrijving.
"Mijn semi-heteroniem Bernardo Soares," schreef Pessoa zelf, "verschijnt telkens als ik moe of slaperig ben, zodat ik me tijdelijk minder laat leiden door verstandelijke overwegingen en remmingen: dat proza is een voortdurende mijmering. Het is een semi-heteroniem omdat het een ander is dan ik, maar een ander die niet zoveel verschillend is van mij, dan wel een verminking van mijn persoonlijkheid."

lees recensie van Arjen Fortuin NRC-Handelsblad 13 juni 2007
Lees recensie van Ger Groot NRC-Handelsblad 6 januari 2006
Lees meer op de weblog van Martijn
Lees ook beschouwingen van Philaletes

Boodschap

Wat bewoog de Portugese schrijver Pessoa (1888-1935) om zijn debuut 'Boodschap', met mystiek-nationalistische gedichten, de wereld in te sturen? Het was er begin jaren dertig helemaal de tijd niet naar; Portugal was geen verkennend, zeevarend land meer dat het gezicht, ook letterlijk, van Europa bepaalde. Maar ten eerste droomde Pessoa ervan zijn historische voorbeeld Camoes naar de kroon te steken, ten tweede droomde hij ervan een concours te winnen (het werd de tweede prijs, speciaal voor hem ingesteld), en ten derde had hij nu eenmaal die grootse droom omtrent zijn land, los van de nuchtere omstandigheden. De gedichten zijn wonderlijk en voor een deel van een innige visionaire kracht, hoe irreeel ook. We kennen Pessoa vooral via zijn Heteroniemen (dichterlijke alter ego's). Vertaling en nawoord van August Willemsen zijn weer subliem. Ook de oorspronkelijke teksten zijn opgenomen.
(Biblion recensie, Barber van de Pol)

Gedichten

Het boek bevat een bloemlezing uit Pessoa's dichtwerk onder eigen naam en onder die van drie door hem geschapen dichters (links het Portugees, rechts de knappe Nederlandse vertaling), gevolgd door enkele prozafragmenten die licht werpen op de literaire opvattingen van Pessoa en zijn Heteroniemen. Het uitgebreide informatieve nawoord van de vertaler, met bibliografie, heeft er zeker toe bijdragen deze Portugese dichter van wereldformaat (1888-1935) in bredere kring bekendheid te geven. Pessoa en de fictieve dichters schrijven onderling verschillend. Verscheidene gedichten bevatten hun poetica, die altijd anti-romantisch is, andere vertolken een levenshouding, de meest indringende getuigen van met sobere middelen weergegeven existentiële angst.
(Biblion recensie, Drs. Elly Poppe-Stolk.)

De stoïcijn-Baron van Teive

Het gaat om een onvoltooide, fragmentarische tekst, rond 1932 geschreven, driejaar voor zijn dood.
Hij wist toen al, uit bittere ervaring, dat hij niets zou achterlaten wat voltooid was. Vandaar het motto van dit boek: 'De onmogelijkheid om grote kunst te maken'.
In de figuur van Teive, die vergelijkingen uitlokt met de Heteroniemen Bernardo Soares (auteur van Het boek der rusteloosheid) en de latere, defaitistische Alvaro de Campos, projecteert Pessoa veel van wat hij, naar we mogen aannemen, werkelijk was. Het minst belangrijke daarvan, hoe merkwaardig ook, is Pessoa's hang naar adellijke afstamming. Belangrijker zijn zijn, zelfs voor die tijd, politiek incorrecte standpunten, zijn zelfhaat (verbeeld in de amputatie van Teives linkerbeen) en Teives stoïcijnse uitvoering van wat Pessoa zelf alleen maar op termijn (door middel van drank) durfde te doen: zelfmoord plegen.
De Stoïcijn is een tekst die nauw aansluit bij de thematiek van Pessoa's grote werk, dat als een soort boeddhisme van de wanhoop kan worden gelezen. 'Stilistisch is Pessoa hier op zijn top, dat wil zeggen duizelingwekkend. Ondanks de dodelijke ernst heeft het toch iets geestigs, door de onnavolgbare paradoxen en wat men tegenwoordig noemt one-liners.
tekst: Roman Jacobson (bol.com)

Het uur van de duivel

In deze fragmentarische, scènische tekst (gereconstrueerd uit de omvangrijke nalatenschap van Pessoa) maakt de lezer kennis met een vrouw, Maria, die na een avond op een bal een eindweegs naar huis begeleid wordt door een man die, naar spoedig blijkt, de Duivel in persoon is. Later bevalt ze van een zoon,'normaal om te zien, maar het duurde niet lang of hij bleek een geniaal mens te zijn'. Alles wijst erop dat het deze menselijke (want bescheiden met gevoelens behepte) Duivel is die haar heeft bezwangerd, niet fysiek evenwel maar overdrachtelijk. Ze is zwanger geworden van zijn Woord. Geen wonder dat de zoon een dichter zal worden...
In plaats van de strijd tussen goed en kwaad stelt Pessoa ons in Het uur van de Duivel een God de Schepper voor wiens werk wordt gecompleteerd door een dichter/duivel, verwekker van schoonheid. Dit werk van de jonge Fernando Pessoa ontleent wellicht zijn grootste belang aan de verschillende manieren waarop hij preludeert op vele thema's die in zijn latere werk terugkomen: het Faustmotief, zijn onmogelijke verlangen naar eenvoud (in de liefde en het leven) en het besef dat de werkelijkheid een woud van symbolen is.

De Anarchistische bankier

Kort verhaal, eerder (in 1980) onder dezelfde titel gebundeld verschenen met enkele andere verhalen, van de grote Portugese schrijver (1888-1935). Na een maaltijd beweert de hoofdpersoon, een rijke bankier, tegenover zijn vriend in een lange monoloog in theorie en praktijk een anarchist te zijn. Een voor deze schrijver typisch redeneerverhaal vol vernuftige logica. De vertaling uit 1980 is herzien. Vertaler August Willemsen is een kenner van het proza en de poezie van Pessoa. De appendix geeft de twee pagina's door Pessoa zelf in het Engels vertaald van 'De anarchistische bankier', alsook de varianten op het verhaal die na Pessoa's dood gevonden zijn. Het nawoord geeft een belangrijke en duidelijke kijk op het leven en werk van Pessoa, wiens werk de komende tijd vrijwel volledig in vertaling zal verschijnen. (Biblion recensie, T. van Deel)

Oden - Ricardo Reis

Ricardo Reis is een van de vele Heteroniemen van de Portugese schrijver Fernando Pessoa (1888-1935). Hij ontstond in de geest van Pessoa op 20 januari 1914 en is gedichten blijven schrijven tot vlak voor de dood van zijn gastheer. Reis vertegenwoordigt de gedisciplineerde dichter, die in klassieke vormen (oden) angst en wanhoop al rationaliserend probeert te bezweren en een onaandoenlijke levenshouding propageert van stoicijnse snit. Afstand doen, van alles, is het parool, niets doet er werkelijk toe: 'Heb niets in je handen', want dan zal bij je dood ook 'niets je ontvallen'. Het leven moet beschouwd worden als een vakantie in 'het landhuis dat, tegen de zomergloed, de goden ons vergunnen'. Intussen wemelt het in deze beheerste en vaak nogal abstract redenerende gedichten van toespelingen op de dood, het verstrijken van de tijd. Reis weet ook wel wat Pessoa weet, naar hij wil het wegdenken, als Epicurus: 'Sereen en 't leven ziend / Op de afstand waar het is'. Deze omvangrijke, tweetalige bundel is imposant en als gebruikelijk voorzien van een uitvoerig en voortreffelijk nawoord van de vertaler, die al in 1978 Pessoa en zijn Heteroniemen in Nederland met veel succes introduceerde.
(Biblion recensie, T. van Deel)

Lees artikel van Aleid Truijens uit de Volkskrant 27 december 2002.
Lees artikel van T. van Deel uit Trouw 21 december 2002.

Gedichten 1913 - 1922 - Alvaro de Campos

Zonder iets af te willen doen aan de grote schoonheid en het literaire belang van Alberto Caeiro en Ricardo Reis kan niet ontkend worden dat Álvaro de Campos het meest levendige is van de grote drie heteroniemen van Fernando Pessoa. Campos is het sensationistische, op gevoelsmatige gewaarwording levende heteroniem, in deze eerste fase (1913-1922) een harstochtelijk futuristisch dichter. De beoogde veroering van Álvaro de Campos is de razernij, de woede, de misselijkheid, de weerzin van Pessoa. Campos probeert te zingen als Walt Whitman om niet te huilen als Pessoa.
(A.Willemsen)
Lees recensie van Peter de Boer uit Trouw
Lees recensie van Joris Lenstra uit Meander
Lees recensie van Kees Fens uit De Volkskrant 16 juni 2006

Herostratus

In de nalatenschap van de Portugese dichter en schrijver Fernando Pessoa (1888-1935) zijn ruimt tachtig in het Engels geschreven essayistische notities gevonden die alle te maken hebben met onsterfelijkheid en vergankelijkheid van literaire werken en hun auteurs. Herostratus is de man die de tempel van Diana in brand stak om zijn naam onsterfelijk te maken. Pessoa's bespiegelingen over genie, beroemdheid, inspiratie, eeuwigheidswaarde, originaliteit, literaire kritiek, kunst en moraal, kortom de waaier van kwesties die aan zijn onderwerp vastzitten, zijn verrassend, en zeer verhelderend voor zijn literaire inzicht en opvattingen. Opmerkelijke is dat hij nauwelijks Portugese schrijvers noemt. Tijdens zijn leven heeft Pessoa de roem moeten ontberen, die hem na zijn dood deelachtig werd en dat is ook geheel conform zijn bewering dat het ontbreken van roem bij leven de voorwaarde schept voor eeuwige roem. Meestervertaler August Willemsen meent in zijn mooie nawoord dan ook terecht dat alles wat Pessoa in 'Herostratus' beweert 'auto-psychografie' is. De enkele passages waarin het verschijnen van een 'groot dichter' wordt geprofeteerd, kunnen niet anders dan op Pessoa zelf slaan. Paperback; vrij kleine druk. (Biblion recensie, T. van Deel)

De hoeder van kudden - Alberto Caeiro

Alberto Caeiro is het eerste heteroniem van de Portugese dichter Fernando Pessoa. Hij is maar korte tijd werkzaam geweest - in 1914 en 1915, het jaar waarin hij overlijdt - en werd door Ricardo Reis en Alvaro de Campos, andere Heteroniemen die na hem kwamen, en door Pessoa zelf als de Meester beschouwd. Caeiro heeft ongeveer 125 gedichten geschreven, die een kijk op de wereld vertegenwoordigen waar Pessoa naar verlangde. Zon, weide, bloemen en bomen zijn niets anders dan wat ze zijn. Men moet niet denken, alleen maar zien en volkomen in het heden leven. 'Ik wil niet de tijd in mijn systeem opnemen.' Caeiro ziet 'afwezigheid van zin in alle dingen'; 'De dingen hebben geen betekenis: ze bestaan.' Caeiro weigert elke vorm van metafysica, hij is materialist en atheist. 'God zij dank dat stenen slechts stenen zijn, / En rivieren niets dan rivieren, / En bloemen alleen maar bloemen.' Rutger Kopland koos het voorgaande als motto voor een van zijn bundels. In zijn Pessoa-bloemlezing van 1978 had August Willemsen slechts 14 gedichten van Caeiro opgenomen, die waren voor velen, ook dichters, de grote verrassing. Nu dan eindelijk de verzamelde Caeiro, in de nooit genoeg te prijzen vertaling van Willemsen.
(Biblion recensie, T. van Deel)

Bloemlezing

Deze bloemlezing biedt een fascinerend beeld van het fabelachtige oeuvre van Pessoa. Het Parool verzamelde voor u de mooiste gedichten van 's werelds grootste dichters in een 10-delige reeks. De poëziebundels kunt u bij Het Parool bestellen voor maar € 6,25 (+ € 1,25 verzendkosten) per deel.

De metafysische ingenieur en andere gedichten
1923 - 1935 Álvaro de Campos

De metafysische ingenieur en andere gedichten 1923-1935 is het tweede en laatste deel van de gedichten die werden geschreven onder het dichterlijke heteroniem Álvaro de Campos. Het bevat meesterwerken van een onovertrefbare, soms gruwelijke schoonheid. De dandy, de sensationistische ‘dichter van de decadentie’ van het eerste deel (Gedichten 1913-1922), heeft plaatsgemaakt voor een ‘metafysische ingenieur’ met een poëtische stijl van een meer bezonken, zelfreflectieve allure die verwantschap vertoont met Kafka, Pirandello en Kavafis. Na het verlies van zijn hartsvriend Sá-Carneiro in 1916 en zijn moeder in 1925 had Pessoa echt alleen nog zijn werk als houvast in het leven. Dat gegeven weerspiegelt zich in de gedichten van Campos, die ‘de koffers van het zijn’ pakt. Onder deze 180 gedichten uit de periode 1923-1935 bevinden zich enkele van de meest memorabele van Pessoa, zoals het op 15 januari 1928 geschreven ‘Sigarenwinkel’.

lees meer bij de leesclub NRC-boeken
lees recensie Arjen Fortuin NRC 31 augustus 2008